Misschien heb je de term GLP-1 de laatste tijd vaak gehoord. Meestal gaat het dan over medicijnen. Maar GLP-1 is eerst en vooral een hormoon dat je eigen lichaam maakt, elke keer als je eet. In dit artikel leggen we uit wat dat hormoon is, waar het vandaan komt en wat het doet. Zo begrijp je ook beter waarom er medicijnen zijn die op dit hormoon lijken.

Wat betekent GLP-1?

GLP-1 staat voor glucagon-like peptide-1. In het Nederlands: ‘glucagon-achtig peptide 1’. Een peptide is een klein eiwit, een kort kettinkje van bouwstenen (aminozuren). De naam komt doordat het hormoon in bouw lijkt op glucagon, een ander hormoon dat bij de bloedsuiker betrokken is. Beide worden gemaakt uit hetzelfde ‘moedereiwit’, proglucagon.

Een hormoon is een boodschapperstof. Het wordt op één plek in je lichaam gemaakt, reist via het bloed (of via zenuwen in de buurt) en geeft op een andere plek een signaal. GLP-1 is zo’n signaal: ‘Let op, er komt eten binnen.’

Waar wordt GLP-1 gemaakt?

GLP-1 wordt vooral gemaakt door speciale cellen in de wand van je darm, de L-cellen. Die zitten vooral in het laatste deel van de dunne darm en in de dikke darm. Zodra er voedingsstoffen langs komen, zoals suikers, vetten en eiwitten, geven deze cellen GLP-1 af aan het bloed.

Daarnaast maakt een kleine groep zenuwcellen in de hersenstam ook GLP-1. Die speelt waarschijnlijk een rol bij het regelen van honger en verzadiging. Wetenschappers onderzoeken nog precies hoe die twee bronnen samenwerken.

Het incretine-effect

GLP-1 hoort bij een groep hormonen die incretines heten. Het andere bekende incretine is GIP (glucose-afhankelijk insulinotroop polypeptide), dat vooral in het eerste deel van de dunne darm wordt gemaakt.

Onderzoekers ontdekten iets opvallends. Als je suiker drinkt, maakt je alvleesklier veel meer insuline dan wanneer dezelfde hoeveelheid suiker via een infuus direct in je bloed komt. Terwijl de bloedsuiker in beide gevallen ongeveer hetzelfde is. Het verschil komt door de darmhormonen: die geven de alvleesklier alvast een seintje. Dit heet het incretine-effect.

Wat doet GLP-1 in je lichaam?

GLP-1 werkt op verschillende organen tegelijk. Daardoor heeft het meerdere effecten die elkaar versterken.

Ook op andere plekken in het lichaam zitten receptoren (ontvangers) voor GLP-1, bijvoorbeeld in het hart, de bloedvaten en de nieren. Wat het hormoon daar precies doet, is nog onderwerp van onderzoek.

Waarom is ‘alleen bij hoge bloedsuiker’ zo belangrijk?

Insuline verlaagt de bloedsuiker. Te veel insuline kan een te lage bloedsuiker geven, een hypo. Omdat GLP-1 de insuline-afgifte vooral stimuleert als de bloedsuiker hoog is, geeft het op zichzelf weinig kans op een hypo. Die kans wordt wel groter als iemand ook andere bloedsuikerverlagende medicijnen gebruikt, zoals insuline of zogenaamde SU-derivaten.

Waarom werkt je eigen GLP-1 maar kort?

Lichaamseigen GLP-1 is een kortlevende boodschapper. Binnen enkele minuten na afgifte wordt het al afgebroken door een enzym dat DPP-4 heet (dipeptidylpeptidase-4). Daarna ruimen de nieren de resten op.

Dat is handig: het signaal duurt precies zo lang als nodig is rond een maaltijd. Maar het betekent ook dat je GLP-1 niet zomaar als medicijn kunt geven. Een injectie met natuurlijk GLP-1 zou bijna direct uitgewerkt zijn.

Wetenschappers hebben twee manieren gevonden om dit probleem op te lossen. Je kunt het afbrekende enzym DPP-4 remmen, zodat je eigen GLP-1 iets langer blijft. Dat doen de DPP-4-remmers (tabletten). Of je kunt een stof maken die op de GLP-1-receptor werkt, maar die veel langer in het lichaam blijft. Dat zijn de GLP-1-receptoragonisten. Meer hierover lees je in Hoe werken GLP-1-medicijnen?

Een korte geschiedenis

Het idee dat de darm signalen stuurt naar de alvleesklier is al meer dan honderd jaar oud. Maar het duurde lang voordat de betrokken hormonen echt in beeld waren.

• Begin 20e eeuw: onderzoekers vermoeden dat de darm stoffen maakt die de alvleesklier beïnvloeden.
• Jaren zestig: het incretine-effect wordt aangetoond: suiker via de mond geeft meer insuline dan suiker via een infuus.
• Jaren tachtig: GLP-1 wordt ontdekt bij onderzoek naar het gen voor proglucagon. Daarna blijkt dat het hormoon de insuline-afgifte stimuleert.
• Begin jaren negentig: in het speeksel van de gilamonster, een giftige hagedis uit het zuidwesten van de Verenigde Staten en Mexico, wordt een stof gevonden die sterk op GLP-1 lijkt. Het grote verschil: deze stof wordt veel minder snel afgebroken door DPP-4. Hieruit werd de werkzame stof exenatide ontwikkeld.
• 2006: exenatide wordt in de Europese Unie toegelaten als eerste GLP-1-medicijn, voor diabetes type 2.
• 2009: liraglutide wordt in de EU toegelaten, een middel dat één keer per dag wordt gespoten.
• 2018: semaglutide wordt in de EU toegelaten als injectie voor diabetes type 2.
• 2022: tirzepatide, dat op zowel de GLP-1- als de GIP-receptor werkt, wordt in de EU toegelaten.

Later kregen sommige van deze stoffen, in aparte vormen, ook een toelating voor gewichtsbeheersing bij volwassenen met obesitas of overgewicht met gezondheidsproblemen. Welke middelen waarvoor zijn toegelaten, lees je in Werkzame stoffen op een rij.

En de medicijnen?

GLP-1-medicijnen zijn nagemaakte varianten van het hormoon die veel langer werken. Ze worden gebruikt bij diabetes type 2 en, voor sommige middelen, bij obesitas. Ze zijn alleen op recept verkrijgbaar en horen altijd samen te gaan met aandacht voor voeding, bewegen en slaap.

Zoals elk medicijn hebben ze bijwerkingen. Vooral maag-darmklachten zoals misselijkheid, diarree en verstopping komen vaak voor, zeker in het begin. Er zijn ook zeldzame, ernstigere bijwerkingen, zoals een ontstoken alvleesklier. Of zo’n middel bij jou past, bespreek je met je arts. Lees meer in Bijwerkingen van GLP-1-medicijnen en Voor wie zijn GLP-1-medicijnen bedoeld?

Kun je je eigen GLP-1 beïnvloeden?

Je lichaam maakt GLP-1 vanzelf als je eet. Er wordt onderzocht of de samenstelling van je eten daar invloed op heeft, bijvoorbeeld vezels, eiwitten en onverzadigde vetten. Daar zijn nog geen harde conclusies over. Wat wel vaststaat: een gezond eetpatroon volgens de Schijf van Vijf, met veel groente, volkorenproducten en peulvruchten, helpt je om langer verzadigd te blijven en is goed voor je bloedsuiker. Ook regelmatig eten, rustig eten en goed slapen helpen bij een stabiel hongergevoel.

Meer lezen

Wil je weten wat de begrippen in dit artikel precies betekenen? Kijk in de woordenlijst. Betrouwbare informatie over medicijnen vind je ook op het Farmacotherapeutisch Kompas en op Thuisarts.nl.

Veelgestelde vragen